Transgender personen wensen vaak een hormonale behandeling. Een behandeling met hormonen is mogelijk vanaf de puberteit – de puberteitsontwikkeling, emotionele maturatie en mogelijkheid om geïnformeerde toestemming te geven worden hierbij in rekening gebracht. Jongere transgender adolescenten kunnen onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers opstarten om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen. Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog (hormoonspecialist) betrokken in de begeleiding van de transitie. De endocrinoloog controleert de huidige hormoonspiegels en begeleidt het maken van een correcte en veilige keuze voor de hormonale behandeling.

De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt drie- tot viermaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarbasis of frequenter op vraag. Bij de opvolging hoort naast het invullen van een vragenlijst over de medische voorgeschiedenis en huidige behandeling, het psycho-sociale en seksuele welzijn van de patiënt, een bloedafname, een botdensitometrie, een meting van bloeddruk en spierkracht, en een nazicht door de behandelende arts. Een hormonale behandeling kan ook worden voorgeschreven door de huisarts, al dan niet in overleg met een endocrinoloog. Gedetailleerde richtlijnen hiervoor kan u downloaden in de rechterzijbalk.

Transgender personen die testosteron nemen

De optimale testosterontoediening probeert de hormonale situatie van de jonge cisgender man na te bootsen. Men mikt op de ontwikkeling van een testosteronconcentratie in het bloed die binnen de “normale” range bij cisgender mannen valt. Een testosteron behandeling kan bestaan uit pillen, inspuitingen of in gelvorm. Testosteron injecties hebben een variabele frequentie van 1 tot 12 weken tussen de injecties, afhankelijk van het product. De menstruele bloedingen stoppen meestal na enkele maanden testosteronbehandeling. In sommige gevallen kan de menstruele bloeding toch tijdens de testosteronbehandeling doorkomen. Indien dit het geval is kan de minipil worden voorgeschreven: deze wordt genomen op continue basis en dus zonder stopweek. Transgender personen die testosteron willen gebruiken dienen geïnformeerd te worden over de volgende effecten: een verhoging van de gezichts- en lichaamsbeharing, verhoging van de vetvrije massa en kracht, verlaging van de vetmassa, verlaging van de stem, verhoging van seksueel verlangen, stoppen van de menstruatie, vergroting van de clitoris en een reductie in genderdysforie, gepercipieerde stress, angst en depressie (Irwig, 2016).

Bij het toedienen van testosteron ontstaat na 6 weken tot 3 maanden in de meeste gevallen een onomkeerbare mannelijke lage stem. De onderhuidse vetverdeling verandert in mannelijke richting. De huid wordt wat ruwer en vettiger en er kan acne optreden. De menstruatie stopt meestal volledig. Het seksueel verlangen neemt toe en de clitoris groeit (in beperkte mate). Ook de spiermassa en -kracht neemt toe. Er treedt na verloop van tijd baardgroei en lichaamsbeharing op (of de lichaamsbeharing neemt toe). Als men hiertoe aanleg heeft, kan er ook verlies van hoofdhaar optreden. Er treedt wat borstatrofie op, waardoor de borsten wat slapper en kleiner lijken. Sommige personen ervaren ook negatieve psychologische neveneffecten zoals een verhoogde prikkelbaarheid. De mate waarin en de snelheid waarmee de mannelijke kenmerken verschijnen, verschilt van persoon tot persoon en is ook genetisch bepaald. De lichaamslengte wordt niet beïnvloed bij volwassen personen.

Onder invloed van hormonale behandeling met testosteron is de persoon wellicht onvruchtbaar, er vindt immers geen eisprong meer plaats, maar testosteron kan niet als anticonceptie beschouwd worden. Zodra de behandeling met testosteron stopt, komt de cyclus (traag) terug op gang, voor zover de eierstokken en eileiders nog aanwezig zijn. Bij zwangerschapswens moet de testosteronbehandeling zeker 1 jaar onderbroken worden in voorbereiding van deze zwangerschap. Onder testosteron mag de persoon zeker niet zwanger worden en moeten andere maatregelen genomen worden. In geval van een onverwachte zwangerschap terwijl men een behandeling met testosteron volgt, moet deze behandeling onmiddellijk gestopt worden voor de gezondheid van de foetus. Het is pas na de chirurgische verwijdering van de baarmoeder en eierstokken dat de onvruchtbaarheid definitief is. Lees hier meer over vruchtbaarheid bij trans personen.

Sommige transgender personen met vrouwelijk geboortegeslacht kiezen voor een lage dosis testosteron: voor sommigen enkel als start van de hormoontherapie om daarna op te bouwen, voor anderen als langetermijn keuze. Een lage dosis testosteron zal uiteindelijk tot dezelfde onomkeerbare effecten leiden, enkel gespreid over een langere termijn. Doorkomen van de menstruatie komt vaker voor bij een lage dosis testosteron. Langetermijn effecten van een lage dosis testosteron, inclusief het effect op de fertiliteit, zijn tot op heden nog niet genoeg onderzocht.

Er zijn weinig medische redenen om geen testosteron toe te dienen. Vanaf de leeftijd van ongeveer 16 jaar is een testosteronbehandeling mogelijk, en ook als je reeds in de menopauze bent is deze behandeling nog steeds mogelijk. Bij bestaande leverfunctieproblemen is extra voorzichtigheid nodig, omdat levertesten door testosteron verder kunnen stijgen. Ernstig overgewicht, suikerziekte en belangrijke hypercholesterolemie worden best aangepakt voor het opstarten van de testosteronbehandeling, met goede opvolging nadien. Het is belangrijk om het aantal rode bloedcellen op te volgen omdat een te hoge dosis testosteron een te grote aanmaak van rode bloedcellen kan veroorzaken. Dat verhoogt het risico op trombose. Hier wordt extra aandacht aan besteed als er een diagnose is van slaapapnoe. Hormonale behandeling heeft op basis van de huidige medische kennis, in vergelijking met een controle populatie, geen verhoogd risico op overlijden of kanker.

Transgender personen die oestrogenen nemen

De behandeling bij transgender vrouwen en non-binaire personen met mannelijk geboortegeslacht bestaat meestal uit medicatie die de productie van testosteron afremt waaraan oestrogenen worden toegevoegd. Het afremmen van de testosteronproductie is alleen nodig bij transgender personen voor genitale chirurgie of wanneer geen genitale chirurgie gewenst is, want na de vaginoplastie zijn de bronnen van testosteronproductie, de teelballen, niet meer aanwezig. Onder invloed van de hormonale behandeling zullen geleidelijk aan de mannelijke geslachtskenmerken verdwijnen en meer vrouwelijke kenmerken ontstaan. Na genderbevestigende chirurgie zijn bij afwezigheid van contra-indicaties levenslang oestrogenen noodzakelijk. Een leeftijd waarop de dosis moet verminderd worden of waarbij oestrogenen onderbroken moeten worden is niet gekend. De algemene gezondheidstoestand zal hier bepalend zijn.

Anti-androgenen remmen de testosteronaanmaak en/of blokkeren de testosteronreceptor. De gewenste effecten kunnen een vermindering van het seksuele verlangen (minder spontane erecties), minder lichaamsbeharing en stopzetting van het proces van mannelijk haaruitval zijn. Bijwerkingen die gerapporteerd worden zijn vermoeidheid, lusteloosheid, spierzwakte en onvruchtbaarheid. De hormonale behandeling mag evenwel niet beschouwd worden als een adequate vorm van contraceptie.

Oestrogenen onderdrukken ook de testosteronproductie en leiden tot borstgroei, zachtere huid, veranderende vetverdeling en een verminderde haargroei op lichaam en gezicht (Tangpricha & den Heijer, 2017). De lichaamslengte verandert niet bij volwassen personen. De stem wordt niet beïnvloed en vaak is logopedie nodig om hierbij te helpen. Vaak is er ook slechts een beperkt effect op de mannelijke baardgroei. Dan kan laser- of elektrische epilatie nodig zijn. De lichaamsbeharing ter hoogte van andere lichaamszones reageert doorgaans beter op de behandeling. De belangrijkste bijwerking van oestrogenen is het toegenomen risico op trombose (bloedklonters). Advies van de endocrinoloog is hierbij aangeraden. Bloedklonters komen voornamelijk voor bij vrouwen die roken. Daarom is stoppen met roken een essentieel element in de behandeling.

Sommige transgender personen met mannelijk geboortegeslacht kiezen voor een lage dosis oestrogenen: voor sommigen als start om daarna op te bouwen, voor anderen kan dit een langetermijn keuze zijn. Een lage dosis oestrogenen zal uiteindelijk tot dezelfde onomkeerbare effecten leiden, enkel gespreid over een langere termijn. De mogelijkheid om erecties te krijgen is waarschijnlijker bij een behandeling met oestrogenen in een lage dosis. Langetermijn effecten van een lage oestrogenen, inclusief het effect op de fertiliteit, zijn tot op heden niet genoeg onderzocht.

Sommige mensen hebben een verhoogd risico op complicaties ten gevolge van oestrogenen en gebruiken daarom beter geen oestrogenen. Oestrogenen zijn absoluut verboden bij ernstige hypertensie (hoge bloeddruk), een doorgemaakt of gekend risico op trombose, een voorgeschiedenis van een hersenbloeding en bij ernstige leverziekten. Een oplossing in overleg met de stollingspecialist (hematoloog) zal dan moeten gezocht worden. Bij het gebruik van oestrogenen is er sowieso altijd een zeer klein verhoogd risico op borstkanker, vooral als de trans persoon hiervoor familiaal belast is. Maandelijks zelfonderzoek is aangewezen en op indicatie kan een mammografie gebeuren analoog aan cisgender vrouwen. Zoals bij transgender personen die een testosteronbehandeling volgen heeft de hormonale behandeling heeft op basis van de huidige medische kennis, in vergelijking met een controlepopulatie, geen verhoogd risico op overlijden of kanker.