Transpersonen wensen vaak een hormonale behandeling. Een behandeling met cross-sekse hormonen is mogelijk vanaf ongeveer 16 jaar (de puberteitsontwikkeling en emotionele maturatie worden in rekening gebracht). Jongere transgender adolescenten kunnen onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers opstarten om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen. Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog (hormoonspecialist) betrokken in de begeleiding van de transitie. De endocrinoloog controleert de huidige hormoonspiegels en begeleidt het maken van een correcte en veilige keuze voor de hormonale behandeling.

De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt drie- tot viermaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarbasis of frequenter op vraag. Bij de opvolging hoort naast het invullen van een vragenlijst over de medische voorgeschiedenis en huidige behandeling, een bloedafname, een botdensitometrie, een meting van bloeddruk en spierkracht, en een nazicht door de behandelende arts. Een hormonale behandeling kan ook worden voorgeschreven door de huisarts, al dan niet in overleg met een endocrinoloog. Gedetailleerde richtlijnen hiervoor kan u downloaden in de rechterzijbalk.

Transmannen

De optimale testosterontoediening probeert de hormonale situatie van de jonge man na te bootsen. Men mikt op een “normale” testosteronconcentratie in het bloed. Om de menstruatie tegen te gaan kunnen er progestagenen worden gebruikt: om de drie maanden wordt dan een langwerkende, inspuitbare vorm van progestagenen toegediend (de zgn. prikpil). Een andere optie is het nemen van de minipil, deze wordt genomen op continue basis (dus zonder stopweek). Deze behandeling legt de cyclus tijdelijk stil. Tegenwoordig start men echter meestal meteen met de testosteronbehandeling, omdat deze tevens het effect heeft om de menstruatiecyclus stil te leggen. Als de menstruele bloeding tijdens de testosteronbehandeling toch zou terugkomen, wordt de behandeling met progestagenen aangevuld. Een testosteron behandeling kan bestaan uit pillen, inspuitingen of in gelvorm.

Bij het toedienen van testosteron bij transmannen ontstaat na 6 weken tot 3 maanden in de meeste gevallen een onomkeerbare mannelijke lage stem. De onderhuidse vetverdeling verandert in mannelijke richting. De huid wordt wat ruwer en vettiger en er kan acne optreden. De menstruatie stopt meestal volledig. Het seksueel verlangen neemt toe en de clitoris groeit (in beperkte mate). Ook de spiermassa en -kracht neemt toe. Er treedt na verloop van tijd baardgroei en lichaamsbeharing op (of de lichaamsbeharing neemt toe). Als men hiertoe aanleg heeft, kan er ook verlies van hoofdhaar optreden. Er treedt wat borstatrofie op, waardoor de borsten wat slapper en kleiner lijken. Sommige transmannen ervaren ook negatieve psychologische neveneffecten zoals een verhoogde prikkelbaarheid. De mate waarin en de snelheid waarmee de mannelijke kenmerken verschijnen, verschilt van persoon tot persoon en is ook genetisch bepaald. De lichaamslengte wordt niet beïnvloed bij volwassen personen. Onder invloed van hormonale behandeling met testosteron is de transman wellicht onvruchtbaar, er vindt immers geen eisprong meer plaats, maar testosteron kan niet als anticonceptie beschouwd worden. Onder testosteron mag de transman zeker niet zwanger worden en moeten andere maatregelen genomen worden. Zodra de behandeling met testosteron stopt, komt de cyclus (traag) terug op gang, voor zover de eierstokken en eileiders nog aanwezig zijn. Bij zwangerschapswens moet de testosteronbehandeling zeker 1 jaar onderbroken worden in voorbereiding van deze zwangerschap. Het is pas na de chirurgische verwijdering van de baarmoeder en eierstokken dat de onvruchtbaarheid definitief is. Lees hier meer over vruchtbaarheid bij transpersonen.

Er zijn weinig medische redenen om geen testosteron toe te dienen. Vanaf de leeftijd van ongeveer 16 jaar is een testosteronbehandeling mogelijk, en ook als je reeds in de menopauze bent is deze behandeling nog steeds mogelijk. Bij bestaande leverfunctieproblemen is extra voorzichtigheid nodig, omdat levertesten door testosteron verder kunnen stijgen. Ernstig overgewicht, suikerziekte en belangrijke hypercholesterolemie worden best aangepakt voor het opstarten van de testosteronbehandeling, met goede opvolging nadien. Het is belangrijk om het aantal rode bloedcellen op te volgen omdat een te hoge dosis testosteron een te grote aanmaak van rode bloedcellen kan veroorzaken. Dat verhoogt het risico op trombose. Hier wordt extra aandacht aan besteed als er een diagnose is van slaapapnoe. Hormonale behandeling heeft op basis van de huidige medische kennis, in vergelijking met een controle populatie, geen verhoogd risico op overlijden of kanker.

Transvrouwen

De behandeling bij transvrouwen bestaat meestal uit medicatie die de productie van testosteron afremt waaraan oestrogenen worden toegevoegd. Het afremmen van de testosteronproductie is alleen nodig bij transseksuele personen voor genitale chirurgie, want na de vaginoplastie zijn de bronnen van testosteronproductie, de teelballen, niet meer aanwezig. Onder invloed van de hormonale behandeling zullen geleidelijk aan de mannelijke geslachtskenmerken verdwijnen en meer vrouwelijke kenmerken ontstaan. Na genderconfirmerende chirurgie zijn bij afwezigheid van contra-indicaties levenslang oestrogenen noodzakelijk. Een leeftijd waarop de dosis moet verminderd worden of waarbij oestrogenen onderbroken moeten worden is niet gekend. De algemene gezondheidstoestand zal hier bepalend zijn.

Anti-androgenen remmen de testosteronaanmaak en/of blokkeren de testosteronreceptor. De gewenste effecten zijn vermindering van het seksuele verlangen (minder spontane erecties), minder lichaamsbeharing en stopzetting van het proces van mannelijk haaruitval. Bijwerkingen die gerapporteerd worden zijn vermoeidheid, lusteloosheid, spierzwakte en, zoals verwacht, onvruchtbaarheid. De hormonale behandeling mag evenwel niet beschouwd worden als een adequate vorm van contraceptie. Oestrogenen onderdrukken ook de testosteronproductie en leiden tot vervrouwelijking: borstgroei, zachtere huid, veranderende vetverdeling, toenemende emotionaliteit. De lichaamslengte verandert niet bij volwassen personen. De stem wordt niet beïnvloed en vaak is logopedie nodig om hierbij te helpen. Vaak is er ook slechts een beperkt effect op de mannelijke baardgroei. Dan kan laser- of elektrische epilatie nodig zijn. De lichaamsbeharing ter hoogte van andere lichaamszones reageert doorgaans beter op de behandeling. De belangrijkste bijwerking van oestrogenen is het toegenomen risico op trombose (bloedklonters). Advies van de endocrinoloog is hierbij aangeraden. Bloedklonters komen voornamelijk voor bij vrouwen die roken. Daarom is stoppen met roken een essentieel element in de behandeling.

Sommige mensen hebben een verhoogd risico op complicaties ten gevolge van oestrogenen en gebruiken daarom beter geen oestrogenen. Oestrogenen zijn absoluut verboden bij ernstige hypertensie (hoge bloeddruk), een doorgemaakt of gekend risico op trombose, een voorgeschiedenis van een hersenbloeding en bij ernstige leverziekten. Een oplossing in overleg met de stollingspecialist (hematoloog) zal dan moeten gezocht worden. Bij het gebruik van oestrogenen is er sowieso altijd een zeer klein verhoogd risico op borstkanker, en vooral als de transpersoon hiervoor familiaal belast is. Maandelijks zelfonderzoek is aangewezen en op indicatie kan een mammografie gebeuren. Zoals bij transmannen heeft de hormonale behandeling heeft op basis van de huidige medische kennis, in vergelijking met een controle populatie, geen verhoogd risico op overlijden of kanker.

Guy T'Sjoen