De meeste transpersonen verlangen evenveel naar een seksueel leven als cisgender personen, maar veel transpersonen hebben een gecompliceerde relatie met hun lichaam. Hierdoor blijft seksualiteit vaak een te vermijden onderwerp, zowel tijdens psychologische begeleiding als in het privéleven. Een transitie en eventuele genderbevestigende behandeling kunnen veel invloed hebben op de seksuele beleving, al kan er ook op andere manieren omgegaan worden met eventuele ambivalentie rond seksualiteit.

Effect van de genderbevestigende behandeling

Zowel een hormoonbehandeling als genderconfirmerende operaties hebben invloed op de seksuele beleving. De hormoonbehandeling heeft vooral effect op het seksueel verlangen en de seksuele opwinding: transmannen ervaren door het gebruik van testosteron vaak een toename in seksueel verlangen en opwinding (Elaut et al., 2011), terwijl transvrouwen door het blokkeren van testosteron en de inname van oestrogenen juist vaak een afname in seksueel verlangen ervaren, en minder makkelijk tot geen erectie meer krijgen (Elaut et al., 2008). Onder invloed van hormonen kan ook het orgastisch gevoel veranderen (De Cuypere et al., 2005). Bij transmannen zal de clitoris groeien en gevoeliger worden, maar de vagina wordt soms ook minder vochtig. Dit kan voor irritatie zorgen bij seksueel contact. Hormoontherapie heeft verder ook een effect op de vruchtbaarheid van transpersonen.

Een genderconfirmerende operatie heeft doorgaans een positief effect op de seksualiteitsbeleving van transpersonen, aangezien de tevredenheid met het lichaam wordt vergroot. De meeste transpersonen kunnen na een operatie een orgasme bereiken, via masturbatie of via seksueel contact (De Cuypere et al., 2005). De geslachtsorganen van transpersonen na een genderconfirmerende operatie functioneren echter niet volledig zoals bij cisgender personen. Na een metadoioplastie is penetratie met de penis meestal niet mogelijk. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van een voorbinddildo of penisprothese. Transmannen die een falloplastie ondergingen kunnen wel penetreren, mits er tijdens een bijkomende operatie een erectieprothese wordt geplaatst. De meest gevoelige plek zit voor transmannen met een fallo echter niet aan de top van de penis maar aan de schacht, waar eerst de clitoris zat. Transvrouwen die een vaginoplastie ondergingen kunnen vaginale penetratieve seks hebben, maar worden meestal niet vochtig genoeg bij seksuele opwinding. Het gebruik van glijmiddel is daarom aangewezen.

HIV, SOA en zwangerschap

Aangezien hormoontherapie op termijn de vruchtbaarheid van transpersonen aantast, is het zeer onwaarschijnlijk dat een transman die testosteron gebruikt zwanger raakt. Wanneer de hormoonbehandeling echter gestopt wordt en de eisprong terug op gang komt, is het mogelijk dat een transman waarbij vagina, baarmoeder en eierstokken nog aanwezig zijn bevrucht wordt na vaginaal seksueel contact. Een transvrouw die een penis heeft en geen testesverwijdering heeft gehad, kan een cisgender vrouw bevruchten. Veilig vrijen blijft dus belangrijk om zwangerschap te voorkomen.

Het onderzoek rond de prevalentie van HIV en andere seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA) bij transpersonen is beperkt. Er zijn momenteel geen betrouwbare prevalentiecijfers voor handen voor transpersonen in Vlaanderen, België of Europa (Van Schuylenbergh, Motmans & Coene, 2017). Amerikaans onderzoek geeft aan dat de prevalentie van HIV bij transvrouwen veel hoger zou zijn dan binnen de algemene bevolking (Operario, Soma & Underhill; 2008; Herbst et al., 2008). Voor transmannen daarentegen zou de prevalentie van HIV zeer laag of onbestaand zijn. Ongeacht of men operaties heeft gehad of niet, blijft het belangrijk om besmetting met SOA te voorkomen door het gebruik van bijvoorbeeld condooms, al kan dit voor transpersonen soms een probleem zijn.

Veilig vrijen

Informatie rond veilig vrijen is zo goed als altijd gefocust op cisgender personen. Er zijn echter een aantal transspecifieke aspecten die doorgaans niet worden opgenomen binnen relationele en seksuele vormingsprogramma’s. Een penis na metadoioplastie is bijvoorbeeld doorgaans te klein om een standaard condoom te gebruiken. Een alternatief zijn speciale kleine condooms of beflapjes, hoewel deze doorgaans moeilijker te verkrijgen zijn. Sommige transmannen kiezen ervoor om de vaginale opening te behouden. In dat geval is bij penetratie het gebruik van een condoom door de partner aangewezen, of een vrouwencondoom.

Transvrouwen gebruiken best, naast condooms om zich te beschermen tegen SOA, ook glijmiddel op water- of siliconenbasis, aangezien de vagina minder tot niet vochtig wordt bij seksuele opwinding. Na vaginoplastie is het aangewezen voorzichtig te zijn bij anale seks, aangezien het weefsel tussen de nieuwe vagina en het rectum dun is. Tijdens het vrijen wordt best een condoom en extra glijmiddel gebruikt. Ook het “fisten” van de vagina na vaginoplastie wordt afgeraden, aangezien de vagina minder elastisch is dan deze van een cisgender vrouw.

Seksueel gedrag is binnen onze huidige maatschappij sterk gegenderd: actief, dominant gedrag (penetratie) wordt aan mannen toegeschreven, passief gedrag aan vrouwen. Dit kan voor verwarring, vermijding of ambivalentie rond seksualiteit zorgen voor transpersonen. Dit is ook zo wat betreft voorbehoedsmiddelen: het gebruik van condooms wordt doorgaans als iets mannelijks beschouwd, en transmannen kunnen het onaangenaam vinden om een vrouwencondoom of beflapje te gebruiken. Dit kan vermeden worden door lichaamskenmerken en seksueel gedrag los te koppelen van gender bij het geven van informatie rond veilig vrijen: leg de nadruk op welk voorbehoedsmiddel gebruikt kan worden bij aanwezigheid van een bepaald geslachtsdeel of het stellen van een bepaalde handeling, zonder deze toe te wijzen aan mannen of vrouwen. Daarnaast hebben ook niet alle transpersonen dezelfde lichamelijke kenmerken: sommigen zijn nog bezig met hun transitieproces en anderen vinden bepaalde stappen in de transitie niet nodig. Vermijd daarom zeker assumpties met betrekking tot de anatomie van transpersonen.

Judith Van Schuylenbergh